گودال قتلگاه امام حسین (ع) کجاست و در آن چه گذشت؟

وقتی وارد حرم امام حسین (ع) میشی و برای اولین بار اسم گودال قتلگاه رو میشنوی، احتمالا اولین سوالت اینه که دقیقا کجای حرم قرار داره و امروز چه شکلیه. اینجا برای زائر فقط یک نقطه از حرم نیست. قتلگاه جایی هست که در فرهنگ شیعه به عنوان محل شهادت سیدالشهدا (ع) شناخته میشه و همین موضوع باعث شده خیلی از زائرها در سفر کربلا دنبال راهی برای زیارت این قسمت باشن.

اگر بخوای درباره این مکان اطلاعات دقیق تری داشته باشی باید بین چیزهایی که از منابع تاریخی درباره قتلگاه نقل شده و چیزهایی که بعدها بین مردم مشهور شده تفاوت قائل بشی. بعضی جزئیات عاشورا روایت های مختلفی دارن. در مقابل درباره موقعیت و شکل امروزی این مکان اطلاعات مشخص تری وجود داره.

در این مقاله از کربلا گشت میخوایم از همین زاویه سراغ قتلگاه بریم. اول ببینیم کجاست و داخلش چه شکلیه. بعد درباره سابقه تاریخی این مکان و روایت های مربوط به عاشورا صحبت میکنیم و در آخر هم به دعایی میرسیم که از امام حسین (ع) برای رفع حاجت و گرفتاری نقل شده و به امام سجاد (ع) تعلیم داده شده است.

قتلگاه امام حسین کجاست؟

گودال قتلگاه در بخش جنوب غربی رواق حبیب بن مظاهر قرار گرفته و فاصله زیادی با ضریح امام حسین (ع) نداره. برای رسیدن به این قسمت باید از بخش های داخلی حرم عبور کنی و از راهی که به محل قتلگاه میرسه وارد فضای مخصوص زیارت بشی.

در منابعی که درباره موقعیت این مکان نوشته شده، از اتاقی حدود ۹ متر مربع با یک پنجره نقره ای صحبت شده که زائرها از پشت آن به محل مورد نظر نگاه میکنند. امروز هم فضای قتلگاه با پنجره و حفاظ از محل رفت و آمد زائران جدا شده تا امکان زیارت و مشاهده آن برای زائرها فراهم باشه.

اگر اولین بار هست که به حرم میای، لازم نیست دنبال نشانی پیچیده ای بگردی. از خادمان حرم درباره محل قتلگاه امام حسین سوال کن. معمولا راحت راهنماییت میکنند و مسیر رو نشونت میدن.

داخل گودی قتلگاه چه شکلیه؟

شاید تصور کنی گودال قتلگاه هنوز یک گودی عمیق وسط حرم هست. شکل امروزی این مکان با این تصور فرق داره. فضای فعلی با سنگ مرمر پوشیده شده و دیوارهای آن آینه کاری شده. در قسمت داخلی هم سردابی وجود داره که روی این قسمت یک سنگ مرمری قرار گرفته که به عنوان نشانه محل شهادت شناخته میشه.

در گذشته شکل این محل با امروز تفاوت داشته. در برخی گزارش ها آمده که قتلگاه گودتر بوده و حتی برای رسیدن به آن باید از پله پایین میرفتن. ناصرالدین شاه قاجار هم در سفرنامه خودش هنگام توصیف کربلا از قتلگاهی یاد کرده که «خیلی گود» بوده و پله داشته است.

پس وقتی امروز از پشت پنجره به این محل نگاه میکنی، نباید انتظار یک گودال خاکی مثل میدان نبرد عاشورا رو داشته باشی. چیزی که میبینی نتیجه تغییرات و ساخت و سازهایی هست که در طول سال ها در این مکان انجام شده.

چرا به این مکان گودال قتلگاه می گویند؟

برای نام این مکان چند توضیح مطرح شده. یکی از گزارش های تاریخی میگه قتلگاه نسبت به بخش های دیگر کربلا در قسمت پایین تری قرار داشته و به همین دلیل به آن گودی یا گودال قتل گاه گفته شده است.

از طرف دیگر در برخی نقل ها آمده که مردم در گذشته برای تبرک از خاک این محل برمیداشتند. همین کار باعث شده بود زمین به مرور گودتر بشه. البته درباره قدمت خود عنوان «گودال قتلگاه» یک نکته جالب وجود داره. برخی تاریخ پژوهان معتقدند این تعبیر در منابع بسیار قدیمی دیده نمیشه و بعدها رواج پیدا کرده است. در مقابل گزارش هایی هم وجود داره که نشان میده محل قتلگاه قرن ها پیش شناخته شده بوده. برای نمونه از وجود قتلگاه در سده هشتم قمری گزارش شده و ناصرالدین شاه قاجار هم در سفرنامه خودش آن را توصیف کرده است.

بنابراین بهتره درباره اسم این مکان با احتیاط حرف بزنیم. اینکه امروز یک فضای مشخص و گودال مانند در حرم می بینیم، لزوما به این معنی نیست که شکل و اندازه اون دقیقا از روز عاشورا تا امروز بدون تغییر باقی مونده باشه.

در روز عاشورا در این محل چه اتفاقی افتاد؟

قتلگاه سیدالشهدا در روایت های مربوط به لحظات پایانی عاشورا جایگاه ویژه ای داره. در گزارش های تاریخی آمده که امام حسین (ع) پس از نبرد و در حالی که به شدت مجروح شده بودند بر زمین افتادند و در ادامه شمر بن ذی الجوشن یا سنان بن انس سر مبارک ایشان را از بدن جدا کرد.

به همین دلیل این مکان در فرهنگ زیارت شیعه به عنوان قتلگاه امام حسین (ع) شناخته شده و قرن هاست که مورد توجه زائران قرار داره.

البته درباره جزئیات آخرین لحظات شهادت گزارش های مختلفی وجود داره و همه آنها از نظر اعتبار تاریخی در یک سطح نیستند. مثلا درباره اینکه دقیقا هر اتفاق در چه نقطه ای رخ داده یا محل افتادن امام چه نسبتی با محل دفن امروزی داشته، بحث هایی بین تاریخ پژوهان وجود داره.

این اختلاف ها اصل واقعه عاشورا رو تغییر نمیده. اصل ماجرا روشنه. امام حسین (ع) در روز عاشورا به شهادت رسید و این مکان در طول تاریخ به عنوان محل قتلگاه و شهادت ایشان شناخته شده است.

چرا قتلگاه با محل دفن امام حسین فاصله دارد؟

این سوال برای خیلی از زائرها پیش میاد. وقتی میشنوی گودال قتلگاه محل شهادت امام حسین (ع) بوده، ممکنه برات سوال بشه که پس چرا ضریح امام در نقطه دیگری قرار داره.

برای پاسخ باید توجه کنیم که محل شهادت و محل دفن لزوما یک نقطه به معنای دقیق جغرافیایی نیستند. در گزارش های مربوط به دفن شهدای کربلا هم درباره چگونگی انتقال و دفن پیکرها مطالب مختلفی نقل شده است.

بنابراین نباید از روی فاصله امروزی بین دو نقطه نتیجه گرفت که حتما یکی از آنها اشتباهه. چیزی که اهمیت داره اینه که قتلگاه به عنوان محل شهادت امام حسین (ع) شناخته شده و مرقد مطهر ایشان نیز در همان محدوده تاریخی کربلا قرار داره.

آیا در روز عاشورا از گودال قتلگاه خون جاری می شود؟

درباره گودی قتلگاه یک باور قدیمی هم بین زائران و دوستداران اهل بیت (ع) وجود داره که میگه در روز عاشورا نشانه هایی مانند تغییر رنگ خاک یا ظاهر شدن خون در محل قتلگاه دیده میشه.

این موضوع در میان مردم و بعضی نقل های مربوط به کربلا شهرت زیادی پیدا کرده و به همین دلیل هنوز هم درباره اش سوال میشه. با این حال گزارش هایی که درباره این موضوع نقل شده از نظر تاریخی در یک سطح نیستند و نمیشه آن را با همان قطعیتی بیان کرد که اصل شهادت امام حسین (ع) و واقعه عاشورا رو بیان میکنیم.

پس اگر درباره این موضوع شنیدی، بهتره بدونی که این یک باور و نقل مشهور درباره قتلگاه هست و برای اثبات آن به عنوان یک اتفاق قطعی تاریخی، سند محکم و یکدستی در دست نیست.

نوشته روی سنگ قتلگاه چیست؟

یکی از چیزهایی که توجه زائران رو به خودش جلب میکنه نوشته ای هست که روی سنگ مربوط به محل قتلگاه دیده میشه. عبارت مشهور اینه:

«إن کان دین محمد لم یستقم إلا بقتلی فیا سیوف خذینی»

معنای این جمله اینه:

اگر دین محمد جز با کشته شدن من پابرجا نمیماند، پس ای شمشیرها مرا دریابید.

این جمله در فرهنگ عاشورایی بسیار معروف شده و به فدا شدن امام حسین (ع) در راه حفظ دین و ارزش های آن اشاره داره. وقتی زائر این نوشته رو در محل منسوب به شهادت امام حسین (ع) می بینه، مضمون اون فقط یک عبارت تاریخی نیست. این جمله به ایستادگی امام حسین (ع) در برابر ظلم و پافشاری ایشان بر حفظ دین اشاره داره و یادآور مسیریه که در نهایت به شهادت ایشان منتهی شد.

قدیمی ترین عکس گودال قتلگاه چه چیزی را نشان میدهد؟

عکس های قدیمی کربلا فقط برای تماشا کردن جالب نیستند. خیلی وقت ها کمک میکنند بفهمیم یک مکان زیارتی در گذشته چه شکلی بوده و چه تغییراتی کرده است.

از گودال قتلگاه هم تصاویری قدیمی منتشر شده که ظاهر این مکان را در دوره های گذشته نشان میده. در بعضی از این تصاویر شکل ساده تر محل قتلگاه نسبت به بنای امروزی دیده میشه.

این عکس ها مخصوصا برای زائری که امروز وارد فضای آینه کاری شده قتلگاه میشه جالبه. وقتی تصویر قدیمی رو کنار شکل امروزی میذاری، بهتر متوجه میشی که این مکان در طول زمان تغییر کرده و شکل فعلی آن دقیقا همان چیزی نیست که صدها سال قبل وجود داشته است.

دعایی که امام حسین (ع) در آخرین لحظات به امام سجاد (ع) آموخت

در روایتی آمده که امام حسین (ع) در آخرین لحظات عمرشون وقتی در گودی قتلگاه بودن، امام سجاد (ع) رو به خودشون نزدیک کردن و دعایی رو به ایشون یاد دادند. گفته شده این دعا رو حضرت فاطمه (س) از پیامبر (ص) یاد گرفته بودند و امام حسین (ع) هم اون رو در آخرین لحظات به فرزندشون آموختن.

در این دعا خداوند با نام ها و صفات مختلف خطاب قرار می گیره و از او برای برطرف شدن گرفتاری و برآورده شدن حاجت درخواست میشه. متن دعا اینه:

بِحَقِّ یس وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ، وَ بِحَقِّ طه وَالْقُرْآنِ الْعَظِیمِ، یَا مَنْ یَقْدِرُ عَلَى حَوَائِجِ السَّائِلِینَ، یَا مَنْ یَعْلَمُ مَا فِی الضَّمِیرِ، یَا مُنَفِّسًا عَنِ الْمَکْرُوبِینَ، یَا مُفَرِّجًا عَنِ الْمَغْمُومِینَ، یَا رَاحِمَ الشَّیْخِ الْکَبِیرِ، یَا رَازِقَ الطِّفْلِ الصَّغِیرِ، یَا مَنْ لَا یَحْتَاجُ إِلَى التَّفْسِیرِ، صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَافْعَلْ بِی کَذَا وَکَذَا.

در پایان دعا، به جای «کَذَا وَکَذَا» حاجت خودتون رو از خدا بخواید.

اگر در قتلگاه فرصت دعا داشتی، میتونی بعد از زیارت و سلام به امام حسین (ع) با دل خودت دعا کنی. لازم نیست حتما متن خاصی رو حفظ باشی. همین که با دل شکسته و با احترام حاجتت رو از خدا بخوای، اصل دعاست.

دعای امام حسین (ع) در آخرین لحظات شهادت

در برخی منابع، دعایی از امام حسین (ع) در آخرین لحظات پیش از شهادت نقل شده که شیخ طوسی نیز آن را در کتاب «مصباح المتهجد» آورده. در این دعا، امام حسین (ع) خداوند را با صفات مختلف یاد می کنند و در حالی که در گودی قتلگاه قرار دارند، از خداوند یاری می خواهند.

در ادامه دعا، امام حسین (ع) از بی وفایی و پیمان شکنی دشمنان سخن گفتن و از خداوند خواستن که میان ایشان و دشمنان داوری کنه و برای آنان گشایشی قرار بده. متن دعا به این صورت نقل شده:

اللَّهُمَّ مُتَعَالِيَ الْمَكَانِ، عَظِيمَ الْجَبَرُوتِ، شَدِيدَ الْمِحَالِ، غَنِيًّا عَنِ الْخَلَائِقِ، عَرِيضَ الْكِبْرِيَاءِ، قَادِرًا عَلَى مَا تَشَاءُ، قَرِيبَ الرَّحْمَةِ، صَادِقَ الْوَعْدِ، سَابِغَ النِّعْمَةِ، حَسَنَ الْبَلَاءِ.

اللَّهُمَّ احْكُمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا، فَإِنَّهُمْ غَرُّونَا وَخَدَعُونَا وَخَذَلُونَا وَغَدَرُوا بِنَا وَقَتَلُونَا، وَنَحْنُ عِتْرَةُ نَبِيِّكَ وَوَلَدُ حَبِيبِكَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ الَّذِي اصْطَفَيْتَهُ بِالرِّسَالَةِ وَائْتَمَنْتَهُ عَلَى وَحْيِكَ، فَاجْعَلْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا فَرَجًا وَمَخْرَجًا بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

هنگام زیارت این مکان به چه نکته هایی توجه کنیم؟

اگر برای اولین بار به این قسمت از حرم میای، شاید فضای زیارت و شلوغی اطراف باعث بشه ندونی دقیقا چه کار کنی. لازم نیست کار پیچیده ای انجام بدی.

چند نکته ساده میتونه زیارتت رو راحت تر کنه:

• با آرامش وارد محل شو و به حق زائران دیگه هم توجه داشته باش.
• اگر فرصت داشتی زیارت امام حسین (ع) رو بخون.
• برای خودت و خانواده ات دعا کن.
• اگر حاجت خاصی داری بعد از سلام به امام حسین (ع) با زبان خودت از خدا بخواه.
• اگر جمعیت زیاده، برای مدت طولانی جلوی پنجره نایست تا بقیه زائران هم بتونن زیارت کنن.
• برای عکس گرفتن حتما شرایط و قوانین همان زمان حرم رو رعایت کن.

راستی یک نکته کاربردی هم این وسط هست. اگر هدفت زیارت چند مکان داخل حرم هست، مسیرت رو از قبل بشناس. اینطوری مجبور نمیشی وسط شلوغی چند بار مسیرت رو برگردی.

اگر برنامه سفر کربلات رو با تور انجام میدی، زمان زیارت و جابه جایی بین اماکن هم میتونه روی برنامه روزانه ات تاثیر بذاره. برای آشنایی با گزینه های سفر میتونی تور کربلا از تهران رو هم بررسی کنی.

تفاوت گودال قتلگاه با تل زینبیه چیست؟

این دو مکان به خاطر ارتباطشان با واقعه عاشورا گاهی با هم اشتباه گرفته میشن. اما یکسان نیستند.

قتلگاه به عنوان محل شهادت امام حسین (ع) شناخته میشه و در محدوده حرم قرار داره. اما تل زینبیه مکانی مرتفع تر بوده که در روایت های مربوط به عاشورا با حضرت زینب (س) و مشاهده میدان نبرد ارتباط پیدا کرده است.

اگر در کربلا هستی، زیارت هر دو مکان میتونه حال و هوای متفاوتی داشته باشه. گودال قتلگاه بیشتر تو رو با لحظات پایانی شهادت سیدالشهدا (ع) روبه رو میکنه و تل زینبیه یادآور جایگاهی هست که حضرت زینب (س) از آنجا صحنه میدان را دنبال میکردند.

چرا زیارت قتلگاه برای زائران مهم است؟

اهمیت قتلگاه فقط به معماری یا شکل ظاهری آن برنمیگرده. این مکان برای زائر یادآور آخرین لحظات زندگی امام حسین (ع) و اوج مظلومیت ایشان در روز عاشوراست.

وقتی وارد این فضا میشی، ممکنه بیشتر از هر چیز به اتفاقی فکر کنی که در سال ۶۱ هجری در کربلا رخ داد. امام حسین (ع) با وجود اینکه راهی جز مقاومت در برابر ظلم باقی نمانده بود، از مسیر خودش برنگشت و در نهایت به شهادت رسید.

برای همین زیارت این محل میتونه فرصتی برای مکث کردن و فکر کردن به پیام عاشورا هم باشه. قرار نیست فقط یک مکان تاریخی رو ببینی و رد بشی. خیلی از زائرها چند لحظه همون جا می ایستن و با دل خودشون با امام حسین (ع) حرف میزنن.

اگر هنوز به کربلا سفر نکردی، این حس رو شاید نتونی از روی عکس و متن کامل درک کنی. اما وقتی خودت در فضای حرم می ایستی و از نزدیک به محل قتلگاه نگاه میکنی، حال و هوای این مکان برایت ملموس تر میشه.

سخن پایانی

قتلگاه جاییه که خیلی از زائرا در سفر به کربلا حتماً به اون سر می زنن. اینجا برای شیعیان یادآور یکی از تلخ ترین لحظات عاشوراست. محلی که در روایت های عاشورا با آخرین لحظات زندگی امام حسین (ع) و شهادت ایشان گره خورده و یادآور داغ بزرگیه که در روز عاشورا بر دل خاندان پیامبر (ص) و دوستداران امام حسین (ع) نشست.

خیلی از زائران وقتی به این قسمت می رسن، چند لحظه ای برای عبادت، دعا و طلب حاجت توقف می کنن. بعضی ها حاجت های خودشون رو همین جا با امام حسین (ع) در میان میذارن و از خدا میخوان به برکت این زیارت، گرهی از کارشون باز بشه. برای خیلیا، قتلگاه فقط یک نقطه برای دیدن نیست و جاییه که با دل شکسته می ایستن، دعا میکنن و امیدوارن دست خالی از این مکان برنگردن.

اگر قسمت های مختلف کربلا رو بهتر بشناسی، وقتی وارد حرم میشی با دید بازتری زیارت میکنی و میدونی هر گوشه چه داستانی پشت سر خودش داره. امیدواریم وقتی نوبت زیارتت رسید، خودت از نزدیک در این مکان مقدس سلامی به سیدالشهدا (ع) برسونی و ما رو هم از دعای خیرت بی نصیب نذاری.

منابع استفاده شده برای بررسی اطلاعات

• ویکی شیعه
• اسلام کوئست
• گزارش های منتشر شده درباره موقعیت و تصاویر قدیمی قتلگاه
• شیخ طوسی، مصباح المتهجد