احتمالاً تا حالا بارها اسم مختار ثقفی رو شنیدی، همون مرد شجاعی که بعد از واقعه ی عاشورا، برای خون خواهی امام حسین (ع) قیام کرد و اسمش برای همیشه توی تاریخ موندگار شد. اما شاید برات جالب باشه بدونی مرقد مختار ثقفی کجاست؟ یا اصلاً مختار کی بود، چطور زندگی کرد و سرنوشتش به کجا رسید؟
اگه یه روزی با تور کربلا از تهران راهی سفر شدی، حتماً وقتی به مسجد کوفه رسیدی، یادت نره به مرقد مختار ثقفی هم سر بزنی. جایی که با ایستادن کنارش، آدم حس عجیبی از غیرت، شجاعت و عشق به اهل بیت (ع) رو توی دلش تجربه می کنه. در ادامه با هم قراره سفری کوتاه به گذشته داشته باشیم و از زندگی، قیام و شهادت مختار ثقفی بگیم. مردی که انتقام خون شهیدان کربلا رو از قاتلانشون گرفت و دل خیلی ها رو خنک کرد.
مختار ثقفی که بود؟
مختار بن ابی عبید ثقفی معروف به ابواسحاق یکی از چهره های پرجنب وجوش و تأثیرگذار قرن اول هجری بود. او در سال اول هجری (یعنی حدود ۶۲۲ میلادی) در طائف یا به روایتی در کوفه به دنیا اومد و از همون کودکی نشون داد که بچه ی معمولی نیست. نقل شده که وقتی امیرالمؤمنین علی (ع) او رو روی زانوش نشوند گفت: «این کودک، کیّس است» یعنی باهوش و زیرک و واقعاً هم همین طور بود. بعدها زیرکی مختار در سیاست و جنگ، زبان زد شد.
خانواده مختار ثقفی
مختار بن ابی عبید ثقفی توی یه خانواده ی مؤمن و شجاع به دنیا اومد. پدرش ابوعبید بن مسعود ثقفی از یاران پیامبر (ص) بود و توی زمان خلیفه دوم یکی از فرمانده های سپاه اسلام به حساب می اومد. اون در نبرد «پل» با ایرانی ها جنگید و همون جا هم به شهادت رسید. شهادت پدرش باعث شد مختار از همون بچگی با مفهوم شجاعت و فداکاری آشنا بشه.
مادرش دومه بنت وهب، زنی باایمان و خیلی صبور بود. بعد از شهادت همسرش، تمام عشق و ایمانش رو خرج بزرگ کردن مختار کرد. اون مختار رو با محبت به اهل بیت (ع) و روحیه ی عدالت خواهی بزرگ کرد. خیلی از ویژگی های اخلاقی و اعتقادی مختار، از تربیت همین مادر شکل گرفته بود.
مختار چند برادر هم داشت و چون توی خونواده ای جنگجو و با غیرت بزرگ شده بود از نوجوانی یاد گرفت که شجاع و با اراده باشه. فضای خونواده ش پر از روحیه ی مبارزه و ایمان بود.
همسران مختار
در تاریخ از چند همسر برای مختار نام بردن از جمله:
- ام ثابت دختر سمره بن جندب (ناریه)
- عمره دختر نعمان بن بشیر انصاری
- ام زید الصغری دختر سعید بن زید بن عمرو
- ام الولید دختر عمیر بن رباح
در بین اون ها عمره دختر نعمان از همه معروف تره چون بعد از شهادت مختار، مصعب بن زبیر اونو هم به قتل رسوند. این نشون میده که چقدر به همسرش وفادار بوده و پای آرمان های مختار ایستاد.
فرزندان مختار
مختار چند تا فرزند داشت به نام های محمد، اسحاق، ام سلمه، ابوالحکم، جبر، امیه، بلال و عمر بن مختار. اطلاعات زیادی از زندگی اون ها در تاریخ نیست ولی اسمشون نشون میده که مختار خانواده ی پرجمعیتی داشته و فرزندانش در همون فضای ایمانی رشد کردن.
ارتباط مختار و مسلم بن عقیل
وقتی مسلم بن عقیل سفیر امام حسین (ع) به کوفه اومد تا مردم رو به یاری امام دعوت کنه، مختار یکی از کسانی بود که از او حمایت کرد و حتی مسلم رو در خانه اش پناه داد. اما قبل از شروع قیام، عبیدالله بن زیاد وارد کوفه شد و فضای ترس و سرکوب به وجود اومد.
مختار در اون زمان از کوفه بیرون بود و وقتی برگشت، به جرم حمایت از مسلم دستگیر شد. به همین دلیل در روز عاشورا در کربلا حضور نداشت. این یکی از پرسش هایی ست که خیلی ها می پرسن اینکه چرا مختار در کربلا نبود؟ و پاسخ ساده است چون زندانی ابن زیاد بود.
مختار ثقفی چگونه کشته شد؟
سرنوشت مختار مثل خیلی از قهرمانان تاریخ پایانی غم انگیز داشت. بعد از چند سال از قیامش و انتقام گرفتن از قاتلان امام حسین (ع)، در سال ۶۷ هجری قمری (۶۸۷ میلادی)، سپاه «مصعب بن زبیر» (برادر عبدالله بن زبیر) از بصره به سوی کوفه حرکت کرد تا حکومت مختار را سرنگون کند.
چندین روز نبرد سختی بین دو سپاه در اطراف کوفه درگرفت. در نهایت سپاه مختار شکست خورد و کاخ دارالاماره کوفه در محاصره قرار گرفت. مصعب حدود چهار ماه این کاخ را محاصره کرد تا مختار و یارانش تسلیم شوند.
در این میان «ابراهیم بن مالک اشتر» که از فرماندهان وفادار مختار و والی موصل بود، هیچ اقدامی برای کمک نکرد. برخی مورخان گفته اند که یا دستور مستقیم از مختار نداشت یا خودش تصمیم گرفت دخالت نکند.
وقتی محاصره طولانی شد و بیشتر یاران مختار از جنگیدن دست کشیدند، او تصمیم گرفت با گروهی اندک (حدود ۱۹ نفر) از کاخ خارج شود و تا آخرین نفس بجنگد. او در میدان نبرد دلاورانه جنگید اما در نهایت به شهادت رسید و سرش رو از بدن جدا کردند و نزد مصعب بن زبیر بردند.
پس از شهادت مختار، مصعب دستور داد تمام کسانی را که از جنگیدن خودداری کرده و تسلیم شده بودند، اعدام کنند. شمار این افراد حدود شش هزار نفر بود.
از همسران مختار زنی به نام عمره بنت نعمان بن بشیر انصاری حاضر نشد از شوهرش اعلام برائت کند و در نتیجه او را هم اعدام کردند اما همسر دیگر مختار که گفته می شود از کارهای او اظهار ندامت کرد، بخشیده شد.
در برخی منابع آمده که پس از شهادت، دستان مختار رو بریدند و از دیوار مسجد آویزان کردند و بعضی هم نوشته اند که جسدش را سوزاندند. با این حال، روایت معتبرتر این است که پیکرش در مسجد کوفه به خاک سپرده شد.
امروزه مرقد مختار ثقفی در مسجد کوفه در بخش جنوبی غربی حرم مسلم بن عقیل (ع) قرار دارد. جایی که زائران پس از زیارت مسلم به زیارت مختار نیز می روند.
بدین ترتیب زندگی پرحادثه ی مختار، مردی که به خون خواهی امام حسین (ع) برخاست در حدود ۶۷ سالگی به پایان رسید اما نامش تا همیشه در تاریخ ماندگار شد.
چرا قبر مختار ثقفی سال ها مخفی بود؟
شاید برات جالب باشه بدونی که قبر مختار ثقفی، قهرمان خون خواهی امام حسین (ع)، بیش از ۱۲۰۰ سال مخفی بود و کسی از محل دقیق دفنش خبر نداشت! اما چرا؟
بعد از شهادت مختار به دست مصعب بن زبیر، بدن او رو به نشانه ی دشمنی، در دیوار قصرالاماره، همون کاخ حکومتی نزدیک مسجد کوفه دفن کردن. این کار یه جور مخفی سازی عمدی بود تا از بی حرمتی به پیکر مختار جلوگیری بشه. چون دشمنانش هنوز در کوفه زیاد بودن و احتمال می دادن قبرش رو خراب کنن یا جسدش رو از بین ببرن.
از اون زمان تا قرن ها بعد هیچ کس دقیق نمی دونست قبر مختار کجاست. فقط در بعضی منابع قدیمی گفته شده بود که او رو در اطراف مسجد کوفه دفن کردن.
در طول تاریخ بارها مسجد کوفه بازسازی شد اما کسی به محل دفن مختار دسترسی پیدا نکرد. تا اینکه در قرن سیزدهم هجری قمری، آیت الله العظمی سید مهدی بحرالعلوم وارد صحنه شد.
در اون زمان، سطح زمین مسجد کوفه از زمین های اطراف پایین تر بود و آب های سطحی باعث آلودگی مسجد می شد. آیت الله بحرالعلوم دستور داد زمین مسجد با خاک پاک پر بشه تا از رطوبت و آلودگی در امان بمونه.
وقتی کارگران و علما مشغول کار بودن، در بخش زیرزمینی مسجد و در مسیر راهرویی که به سمت قصرالاماره می رفت، به قبری پنهان برخوردن.
روی اون قبر سنگی پیدا شد که نام «مختار» رویش حک شده بود. همین نشانه باعث شد بفهمن که اینجا همون مدفن مختار ثقفی است که قرن ها کسی ازش خبر نداشت.
مرقد مختار ثقفی کجاست؟
آرامگاه و مرقد مختار ثقفی در مسجد کوفه قرار دارد، دقیق تر بگوییم در جنوب غربی حرم مسلم بن عقیل (ع).
سال ها کسی دقیق نمی دانست قبر مختار کجاست تا اینکه سید مهدی بحرالعلوم، از علمای بزرگ شیعه در قرن دوازدهم هجری با نشانه هایی که از منابع تاریخی یافت، مکان دقیق قبر مختار را شناسایی کرد.
بعد از آن با همت محسن الاحاج عبود شلاش، ضریح و بنای زیبایی برای او ساخته شد و مرقد مختار ثقفی به مرقد مسلم بن عقیل متصل گردید.
امروز زائران وقتی وارد مسجد کوفه می شن بعد از زیارت مسلم بن عقیل، کمی به سمت جنوب غربی که برن، به ضریح کوچکی می رسن که بر روی آن نوشته شده:
«هذا مرقد المختار بن أبی عبید الثقفی» یعنی: «اینجاست مرقد مختار ثقفی.»
اگر روی نقشه گوگل هم جست وجو کنید موقعیت مرقد مختار ثقفی به وضوح مشخصه. در دل مسجد کوفه، شهری که خودش نقش مهمی در تاریخ اسلام داره.
اعمال مرقد مختار ثقفی
اول از همه خوبه بدونید که زیارت و دعا در مرقد مختار ثقفی یک عمل مستحبّ و منقول است. یعنی در متون تاریخی و روایی ذکر شده که می تونید به زیارت او برید، دعا بخونید و ثواب کسب کنید. با این حال امامان شیعه و علمای تاریخ، ثواب زیادی برای این زیارت و دعا ذکر کردند. چون مختار مردی بود که به خون خواهی امام حسین (ع) قیام کرد و در راه دفاع از حق و عدالت جانش را فدا نمود.
زیارتنامه مرقد مختار ثقفی
السلام علیک یا مَسرَّ محمدِ المصطفى، السلام علیک یا مَسرَّ علیّ المرتضى، السلام علیک یا مَسرَّ فاطمة الزهرا، السلام علیک یا مَسرَّ الحسن المجتبى…
السلام علیک ایها الآخذُ بثأرِ الحسین الغریبِ و الشهیدِ الکربلا…
السلام علیک یا أبا اسحاقَ المختار… السلام علیک یا محاربَ الکفّارِ و الفُجّارِ…
السلام علیک یا من أَدخلتَ السرورَ على الأئمّةِ الأطهارِ و الأبرارِ…
السلام علیک یا من ترحّمَ علیه الإمامُ زینالعابدین(ع) إذ قال: «رحماللهُ المختار، فإنّه بَنی دورنا و أعاش أیتامَنا»…
و جعلنا و إیّاکَ من الطّالِبینَ ثأرَ الحسین یومَ یُنادی المنادی: «یا لِثاراتِ الحسین!»
لعنَ اللهُ مَن قَتَلیکَ و مَن سَعی بقتلیکَ و سلاماللهُ علیک و علی المُستَشهدینَ بی یَدیکَ من الصّالحِینَ و المؤمنین…
کنار قبر مختار کیست؟
وقتی به مرقد مختار ثقفی در مسجد کوفه قدم میذاری، فقط با یک قبر روبه رو نیستی. اینجا یک منطقه پر از داستان های تاریخی و معنویه. مرقد مسلم بن عقیل درست کنار قبر مختاره و همین نزدیکی، یادآور پیوند عمیق این دو شخصیت با حوادث عاشورا و کوفه ست. روی قبر مسلم بن عقیل هم نوشته هایی از پیامبر اسلام (ص) دیده می شه که نشون میده این مکان، چقدر با تاریخ و دین ما گره خورده.
یه نگاه به ضلع شمال غربی مسجد بنداز، اونجا مرقد هانی بن عروه قرار داره و با حضور این بزرگان، مسجد کوفه تبدیل به یه قطب مهم زیارتی برای شیعیان و علاقه مندان اهل بیت شده. پس اگه با تور کربلا یا حتی سفر شخصی به کوفه رفتی، حتماً وقتی وارد مسجد شدی، سراغ این مرقدها رو بگیر. تجربه نشستن کنار قبر مختار و دیگر بزرگان، دیدن محل ها و لمس حال و هوای تاریخی، چیزی نیست که به راحتی فراموش بشه.
سخن پایانی
مختار ثقفی یکی از شخصیت هاییه که درباره اش دیدگاه های مختلفی وجود داره، اما کمتر کسی میتونه نقش او در خون خواهی امام حسین (ع) و مجازات بسیاری از عاملان واقعه کربلا را نادیده بگیره. امروز هم مرقد او در مسجد کوفه، برای خیلی از زائران یادآور شجاعت، وفاداری و ایستادگی در برابر ظلم است.
اگر در سفر به عراق فرصت زیارت مسجد کوفه را داشتی، پیشنهاد میکنیم علاوه بر مرقد مختار، از دیگر مکان های تاریخی این مسجد هم بازدید کنی. شناخت داستان هر کدوم از این مکان ها، حال و هوای زیارتت را کاملا متفاوت میکنه.
در کربلا گشت تلاش کردیم راهنمای کاملی از زیارتگاه های نجف، کوفه و کربلا آماده کنیم تا قبل از سفر، با تاریخ و اهمیت هر مکان آشنا بشی و زیارت آگاهانه تری داشته باشی.
